[Một tình huống, nhiều vấn đề nên chuyện hơi ly kỳ, nhưng tập trung vào 3 điểm: 1. Làm thế nào để Minh có hành vi đúng mực. 2. Làm thế nào để Minh không để cơn giận kiểm soát hành vi của mình. 3. Chuyện với bố thế nào để bố không nóng và làm con căng thẳng. ]
Hôm vừa rồi, cô giáo email mẹ, bảo là Minh hôm nay hành xử không bình thường như mọi ngày. Cụ thể có hai việc xảy ra: Một là lúc ngồi ở bàn làm bài tập Toán, Minh bực tức ấn tay vào đầu bạn K. ngồi cạnh và bảo bạn “phải học cách đếm” khi bạn đang loay hoay chưa làm xong. Hai là lúc ngồi ở thảm, bạn A. cầm nhầm giấy của Minh, Minh giật tờ giấy suýt quệt vào mặt bạn. Cô bảo “Tôi biết đây không phải là cách mà cháu hay hành xử nên tôi không biết có chuyện gì làm cháu bị buồn phiền không. Chị có thể nói chuyện với cháu ở nhà cho tôi được không?”
Mẹ trả lời luôn, bảo cô là “Cảm ơn cô rất nhiều đã cho tôi biết. Đúng vậy, thường cháu không thế. Để tôi chuyện với cháu và báo cáo lại cho cô. Một lần nữa cảm ơn cô. ”
Sắp tan học thì mẹ lại nhận được email của cô. Cô bảo “Tôi đã có thể nói chuyện với cháu. Cháu bảo là bạn kia rất khó chịu. Nhưng tôi bảo cháu là phải biết làm ngơ hành vi gây mình khó chịu. Và tôi đã cho cháu ngồi chỗ khác để cháu có thể tránh xa hành vi gây cho cháu khó chịu và về lại là chính mình.”
Hôm đấy buổi sáng thực ra là Minh bị bố ra lệnh dọn bàn và trách móc khi không chịu dọn bát đũa giúp bố mẹ sau khi ăn sáng, đúng lúc… Minh đang hào hứng (từ tối hôm trước) mang hộp gôm ra để nhờ bố tạo kiểu vì hôm đó là Ngày Thứ Tư Kỳ Quặc ở trường và học sinh được ăn mặc kỳ quặc đến trường. Nên mẹ có hai sứ mệnh: Một là nói chuyện để rèn Minh biết kiểm soát tình huống và hành vi của chính mình trong mọi hoàn cảnh. Hai là chuyện với bố để bố tác động hiệu quả hơn cho những lần sau.
CHUYỆN VỚI MINH = TOÀN CÂU HỎI!
Ở bàn ăn tối, mẹ bảo Minh là ăn xong và tắm xong mẹ muốn nói chuyện với con. Minh phịu mặt. Mẹ bảo “vì cô giáo gửi thư cho mẹ”. Minh nghe thấy biết nghiêm trọng nên thôi, hết phịu luôn. Mẹ nói thêm về mục tiêu để gây cảm hứng “Mẹ sẽ không mắng con, mà mẹ chỉ nói chuyện để giúp con trở thành một người tốt hơn, như một trong ba điều ước con dính lên tường vào đầu năm mới.” Một lúc sau, vào chuyện.
Mẹ: Con có thể tập trung nói chuyện trong vòng nửa tiếng không?
Minh: Có ạ.
Mẹ: Thế con giúp mẹ hiểu chuyện gì đã xảy ra hôm nay?
Minh: Bạn K. không tập trung làm Toán, loay hoay mãi không xong, nên con bực quá và làm thế. Còn bạn A. thì lúc ấy con ngồi sau bạn, bạn cầm nhầm của con, con với lên phía trước giật lại.
Mẹ: Con làm như thế, bạn K. và A. sẽ cảm thấy thế nào?
Minh: Buồn và khó chịu ạ.
Mẹ: Và các bạn và các bạn khác sẽ nghĩ con là người như thế nào?
Minh: Người xấu và thiếu tôn trọng người khác ạ.
Mẹ: Nếu thế có ai muốn chơi với con không?
Minh: Không ạ.
Mẹ: Thế con có muốn là người như thế không? Hay con muốn là người tốt?
Minh: Con muốn là người tốt ạ.
Mẹ: Vậy thế lúc bạn K. loay hoay và bạn A. cầm nhầm, con có những lựa chọn nào?
Minh: Với K., lựa chọn thứ nhất là con ấn đầu bạn và bảo bạn phải tập trung. Lựa chọn thứ hai là con nói với bạn lịch sự, nhẹ nhàng là “K., cậu nên tập trung vào làm bài đi, nếu không cậu sẽ không có đủ thời gian để hoàn thành đâu”.
Mẹ: Thế con có thể quay ngược lại cỗ máy thời gian thì con sẽ chọn lựa chọn nào?
Minh: Lựa chọn thứ hai ạ.
Mẹ: Nếu con nói thế bạn vẫn loay hoay chưa xong thì sao?
Minh: Con sẽ hỏi xem bạn có cần giúp đỡ không.
Mẹ: Tốt. Mẹ nghĩ con đã có lựa chọn đúng. Thế còn với bạn A.?
Minh: Lựa chọn thứ nhất là con giật lại giấy của con. Thứ hai là con vỗ vai bạn và bảo bạn đưa cho con.
Mẹ: Nếu con có thể làm lại, con sẽ chọn cách nào?
Minh: Lựa chọn thứ hai ạ.
Mẹ: Con đã chót làm lựa chọn một rồi thì sao bây giờ để các bạn không nghĩ con là người xấu?
Minh: Con sẽ xin lỗi các bạn.
Mẹ: Bao giờ con sẽ xin lỗi các bạn?
Minh: Ngày mai ạ.
Mẹ: Tốt. Có phải sáng nay bố mắng và trách con nên con buồn bực và con dễ bị chọc giận thế không?
Minh: Vâng ạ.
Mẹ: Trong cuộc sống sẽ có nhiều người hơn bố và có nhiều người chọc con giận. Nhưng con nhớ về não Cảm xúc và não Logic mẹ đã nói với con không. Nếu cái giận của con nó ở trong con thì não Logic của con không nghĩ ra được lựa chọn. Thế nếu quay ngược lại được thời gian, làm thế nào để con bình tĩnh được để nghĩ ra lựa chọn?
Minh: À con không biết. Thở ạ?
Mẹ: Thở cũng được. Thế mẹ gợi ý cho con nhé?
Minh: Vâng ạ.
Mẹ: Con nhớ thí nghiệm Marshmallow không? Để không bị cuốn hút vào chuyện gây bực và khiến con phản ứng ngay thì như các bạn “khôn” trong thí nghiệm marshmallow, con nhắm mắt lại, quay đi hoặc nếu được đi ra chỗ khác. Rồi con thở. Hoặc cách thứ hai là con thay vì thở con tưởng tượng ra một hình ảnh làm con thấy hài hước như cái hình Big Nate làm con cười ngặt nghoẽo mà con cho mẹ xem cùng ý. Con thích biện pháp nào hơn?
Minh: Tránh đi và thở ạ.
Mẹ: Thế lần sau con thử xem thế nào nhé.
Rồi mẹ bảo Minh lần sau con thấy bố nóng con có thể nói với bố.
CHUYỆN VỚI BỐ = CŨNG LÀ CÂU HỎI!
Xong con, một lúc sau mẹ chuyện với bố (mẹ đã rào rậu bằng việc gửi email của cô cho bố từ sáng rồi, với cả dạo này bố chịu nghe mẹ chia sẻ như đã kể trong post trước).
Mẹ: Bố ơi, mẹ vừa nói chuyện với Minh. Minh sẽ xin lỗi hai bạn. Con trai nói sáng bị bố mắng trách nên ức chế, đến lớp dễ phản ứng với các bạn. Lúc con mang cái hộp gôm ra và hứng khởi, lúc ấy việc quệt keo là phần thưởng, chưa làm gì đã bị bố bắt dọn bát và trách móc coi như “phần thưởng” bị giật đi thay bằng “mối nguy” nên não cảm xúc bị căng.
Nếu quay ngược lại được thời gian, lúc ấy làm gì mà con vẫn dọn mà vẫn vui bố nhỉ?
Bố: Thì xịt gôm cho con trước. Nó vui rồi mình bảo nó giúp dọn chắc nó sẽ dọn.
Mẹ: Hay quá. Lần sau có tình huống tương tự mình thử xem thế nào. [Còn chuyện làm thế nào để con giúp việc nhà thì lại thuộc về một chủ đề khác và cần một quá trình khác. Giờ tạm thế đã.]
—
NGUYÊN TẮC KHAI VẤN ĐƯỢC DÙNG Ở ĐÂY:
1. Tiền đề rất quan trọng cho bất cứ một cuộc nói chuyện nghiêm túc là hai bên phải thoải mái tâm lý và đồng ý hợp tác nói chuyện. Mẹ chọn ăn tối và tắm xong vì lúc ấy Minh cảm thấy thoải mái (bụng đã no, đã tắm rửa sạch sẽ), khi ấy não logic mới làm việc được hiệu quả nhất. Còn mẹ đã xong mấy thủ tục buổi tối nên không bị vướng bận và có thể tập trung nói chuyện. Nữa là, Minh phụng phịu xong mẹ nói về tính nghiêm trọng, Minh hợp tác ngay.
2. Tập trung & Lắng nghe: Để tránh bị phân tán, mẹ không có điện thoại bên cạnh và hai mẹ con ngồi ở trong phòng đóng cửa lại để không bị tiếng ồn là tiếng phim hoạt hình của em Tutti làm phiền, và để có thể tập trung vào cuộc nói chuyện và lắng nghe trong suốt quá trình. Đồng thời hỏi Minh xem Minh có thể tập trụng nói chuyện trong vòng nửa tiếng.
3. Thông cảm: Thông cảm là bắt đầu ngày mới con gặp chuyện chẳng vui nên bị ảnh hưởng. Đồng thời giúp con hiểu là chuyện không vui là không tránh khỏi nên điều hoà cảm xúc của chính mình là quan trọng để không để cảm xúc lấn át hành vi.
4. Chỉ toàn câu hỏi (!) để coachee tự suy nghĩ, tự tìm giải pháp, thúc đẩy hành động và bài học hơn. Dưới đây là các câu hỏi “thần kỳ” về hậu quả, giải pháp, cảm xúc, và bài học được dùng & công thức:
*** Hỏi về hậu quả gây ra cho đối phương và chính mình (kèm theo cảm xúc) & Mục tiêu mình muốn đạt được: Con làm như thế thì các bạn bị sao và/hoặc cảm thấy thế nào? Thì các bạn nghĩ về con là “người như thế nào”? (khi hỏi là “người như thế nào”, trẻ sẽ càng thấy có động lực thay đổi hơn vì vì không chỉ là hành vi xấu mà còn là “mác xấu” cho cả con người mình, nhất là khi đang xây dựng hình ảnh cá nhân). Khi ấy con có vui không hay buồn chán?
*** Hỏi về giải pháp tốt nhất có thể lúc ấy / bài học rút ra cho lần sau:
“Làm thế nào để + mục tiêu tốt nhất có thể [bạn tập trung làm bài / bạn trả con giấy MÀ hai bên vui vẻ, hoà bình]”
“Con sẽ có những lựa chọn nào để xử lý?” [Từ “lựa chọn” rất quan trọng và tác dụng, vì cái gì mà mình gây ra hay đem lại đều là do lựa chọn của chính mình. Nếu cần, tuỳ tình huống và tuỳ trẻ, cha mẹ có thể liệt kê các lựa chọn VÀ có thái độ mở với bất kỳ lựa chọn nào khác con nghĩ ra.]
Theo quy trình thì có thể hỏi cảm xúc nếu đạt được mục tiêu nhưng có thể linh hoạt, cuộc nói chuyện dài có thể bỏ qua (vì cũng đã hỏi khi hỏi về hậu quả như trên rồi).
*** Hỏi về giải pháp giải quyết hậu quả (vì chuyện đã lỡ xảy ra): Con đã lỡ làm lựa chọn một rồi thì nên làm gì tiếp để + mục tiêu [các bạn không nghĩ con là người xấu / vẫn muốn chơi với con]?
Như vậy, một tình huống khá giật gân, mất gần nửa tiếng nói chuyện nhưng giúp Minh ngoài giải quyết hậu quả (xin lỗi bạn) thì còn củng cố bài học về điều hoà cảm xúc và có thói quen nghĩ về lựa chọn trước khi hành động (dạo này mẹ đang luyện cho Minh thói quen suy nghĩ này để trước bất cứ cám dỗ, sự khiêu khích gì,… Minh có phản xạ vạch ra lựa chọn và chọn cho đúng hướng trước khi hành động). Còn bố chỉ mất hai ba phút để giúp bố nhớ lại cơ chế hoạt động qua phân tích “phần thưởng” và “mối nguy” của não (tham khảo post ngày 3/2 với tiêu đề MẸ BẠN RISHITA BUỒN PHIỀN KÊU RISHITA LÀM VỠ CỐC XONG ĐỔ LUÔN CHO MẸ “TẠI SAO MẸ LÀM VỠ CỐC?” – COACHING SAO ĐÂY?) để lần sau biết gây tác động cho thuận buồm xuôi gió.
Và… trong tình huống này, nếu mẹ quát “Sao con lại làm thế với bạn. Mai xin lỗi bạn ngay!” cho xong phéng thì đó cũng là một lựa chọn, và là lựa chọn làm mất đi cơ hội củng cố cho con những kỹ năng sống cần thiết.
Ảnh: Hôm nay mẹ và một mẹ khác được cô giáo chọn mặt gửi vàng nhờ đi tiếp quản lớp Minh trong chuyến đi xem kịch. Lúc về gặp cô hiệu trưởng, cô kể về một lớp học trang trí dựa vào sách/phim WONDER đang rầm rộ. Thông điệp của phim này là: CHOOSE KIND – Hãy lựa chọn sự tốt bụng / tử tế.